Μάρκος Βαμβακάρης: Ο πατριάρχης του ρεμπέτικου, η ζητιανιά, η «Φραγκοσυριανή», η φτώχεια του πολέμου και οι απώλειες που τον σημάδεψαν

Υπάρχουν καλλιτέχνες που η ζωή τους είναι τόσο συνυφασμένη με την τέχνη τους, που μοιάζουν να την έζησαν για να την τραγουδήσουν. Ο Μάρκος Βαμβακάρης είναι ένας από αυτούς. Ο ίδιος υπήρξε η προσωποποίηση του ρεμπέτικου τραγουδιού, γιατί έζησε όλα όσα τραγούδησε: τη φτώχεια, τις δυσκολίες, τα λάθη, τους παράνομους έρωτες, τις συναισθηματικές απογοητεύσεις, αλλά και την αγνή λαχτάρα για ζωή. Γεννημένος στις 10 Μαΐου 1905 στη Σύρο, ο Βαμβακάρης υπήρξε ο μεγαλύτερος εκπρόσωπος του ρεμπέτικου, ο «πατριάρχης» του, όπως αποκαλείται ακόμα και σήμερα. Η διαδρομή του ήταν μια ασταμάτητη εναλλαγή ανάμεσα στο μεγαλείο και την εξαθλίωση, από την κορυφή της δόξας στα τάρταρα της φτώχειας, μέχρι την οριστική, καθολική αναγνώριση.

Τα πρώτα χρόνια: από τον φτωχό αγρότη στον μικρό μάγκα του Πειραιά
Ο Μάρκος Βαμβακάρης γεννήθηκε στο συνοικισμό Σκαλί της Άνω Χώρας της Σύρου, το πρώτο από τα έξι παιδιά μιας φτωχής καθολικής οικογένειας. Ο πατέρας του, Δομένικος, ήταν αγρότης που προσπαθούσε να βγάλει τα προς το ζην παίζοντας ζαμπούνα (ένα είδος γκάιντας) στα πανηγύρια του νησιού. Ο μικρός Μάρκος τον συνόδευε συχνά, παίζοντας τουμπί, ένα νησιώτικο τύμπανο.

Η φτώχεια δεν άφησε περιθώρια για σχολείο. Όταν ο πατέρας του κατατάχθηκε στον στρατό στα χρόνια του Εθνικού Διχασμού, ο Μάρκος, ως πρωτότοκος γιος, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το δημοτικό και να δουλέψει. Πιάστηκε δουλειά σε κλωστήριο μαζί με τη μητέρα του, αλλά σύντομα βαρέθηκε αυτή τη ζωή. Σε ηλικία 12 ετών, πήρε το δρόμο για τον Πειραιά.

Στα Ταμπούρια βρήκε έναν σκληρό, αλλά και δημιουργικό κόσμο. Έκανε ό,τι δουλειά μπορούσε να φανταστεί κανείς: χασάπης, εφημεριδοπώλης, οπωροπώλης, λούστρος, λιμενεργάτης, ακόμα και εκδορέας σε σφαγεία. Αλλά τα βράδια η καρδιά του χτυπούσε αλλού. Στους τεκέδες του Πειραιά ερωτεύτηκε το μπουζούκι. Μέσα σε λίγο καιρό, ο αυτοδίδακτος νεαρός θεωρούνταν ένας από τους καλύτερους μπουζουξήδες της περιοχής.

Η άνοδος: η «τετράς η ξακουστή» και η «Φραγκοσυριανή»
Στον Πειραιά, ο Μάρκος βρήκε την ευκαιρία να εκφράσει τους καημούς του μέσα από τη μουσική. Άρχισε να φτιάχνει όνομα στα στέκια, ώσπου το 1925 τον κάλεσε ο στρατός. Όμως, αντί να τον αποπροσανατολίσει, η θητεία λειτούργησε ευεργετικά για την έμπνευσή του. Μόλις απολύθηκε, έπεσε με τα μούτρα στη δημιουργία. Μέχρι το 1933 είχε γράψει πάνω από 50 τραγούδια!

Η μεγάλη στιγμή ήρθε όταν, με την πιεστική παρότρυνση του Σπύρου Περιστέρη, ο Βαμβακάρης γραμμοφώνησε στην Odeon τον πρώτο δίσκο με μπουζούκι στην Ελλάδα. Από τη μια μεριά είχε το «Καραντουζένι» (ή «Έπρεπε να ‘ρχόσουνα μάγκα μες στον τεκέ μας») και από την άλλη το «Αράπ», ένα σόλο ζεϊμπέκικο. Την επόμενη χρονιά, μαζί με τους Μπάτη, Παγιουμτζή και Δελιά, δημιούργησε ένα μουσικό σύνολο που έμεινε στην ιστορία ως «η τετράς η ξακουστή του Πειραιώς». Σάρωναν τα πάντα στο πέρασμά τους.

Ο Μάρκος κεφαλοποίησε την επιτυχία του και άνοιξε δικό του μαγαζί στα Άσπρα Χώματα. Ωστόσο, η αστυνομία δεν του έδινε άδεια. Έτσι, μετά από 20 χρόνια, έκανε το ταξίδι της επιστροφής στη Σύρο. Εκεί, η νοσταλγία και η αγάπη για τον τόπο του γέννησαν το αριστούργημά του: τη «Φραγκοσυριανή». Ένα τραγούδι γραμμένο για μια Συριανή γυναίκα που αγάπησε, έναν ύμνο στην ομορφιά και τη λαχτάρα, που έμελλε να γίνει το σήμα κατατεθέν του.

Ο πόλεμος, οι απώλειες και η αρρώστια που τα άλλαξε όλα
Η Κατοχή και η φτώχεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκαν τον Βαμβακάρη σε μια περίοδο όπου οι δυσκολίες όχι απλώς συνεχίζονταν, αλλά οξύνονταν. Μέσα σε λίγο διάστημα έχασε τη μητέρα και τον αδερφό του.

Μετά την απελευθέρωση, η καριέρα του γνώρισε μια δεύτερη άνθιση. Συνεργάστηκε με τον Παπαϊωάννου και έβγαζε τον ένα δίσκο μετά τον άλλο. Όμως, το 1954, η μοίρα του επιφύλασσε ένα ακόμη χτύπημα. Διαγνώστηκε με παραμορφωτική αρθρίτιδα. Σταδιακά, έχασε τη δεξιοτεχνία του στο μπουζούκι και αναγκάστηκε να σταματήσει τις εμφανίσεις.

Η ταπείνωση: η ζητιανιά, η «σφουγγάρα» και η μάχη για επιβίωση
Η αρρώστια ήταν η αρχή της πτώσης. Όλοι άρχισαν να γυρνούν την πλάτη στον Μάρκο: φίλοι, συνάδελφοι, δισκογραφικές εταιρείες. Το ρεμπέτικο έδινε τη θέση του στο λαϊκό τραγούδι. Ο Βαμβακάρης βρέθηκε στο περιθώριο.

Για να συντηρήσει τη γυναίκα του, τη Βαγγελιώ (την οποία παντρεύτηκε το 1943), και τους τρεις γιους του, κατέφυγε στην επαρχία. Οι χωρικοί τον πλήρωναν σε είδος: αυγά, όσπρια, ζυμαρικά, λαχανικά. Όσο περνούσε ο καιρός, η κατάσταση χειροτέρευε. Πήρε τον γιο του Στέλιο και πήγαν στη Σύρο για εμφανίσεις στην ταβέρνα του Λιλή. Η επιτυχία ήταν μεγάλη, αλλά η νοσταλγία για τον Πειραιά τον ανάγκασε να επιστρέψει.

Η επιστροφή, όμως, σήμανε την απόλυτη εξαθλίωση. Ο Μάρκος δεν είχε άλλη επιλογή. Βγήκε στη ζητιανιά. Ή, όπως έλεγαν οι μουσικοί, στη «σφουγγάρα»: το πιατάκι που έβγαζαν στις ταβέρνες για να ρίχνουν κέρματα οι θαμώνες. Ο ίδιος δεν άντεχε αυτόν τον εξευτελισμό. Γι’ αυτό, έβαζε τον μικρό του γιο, τον Στέλιο, να κρατάει το πιατάκι. Ήταν η πιο μαύρη περίοδος της ζωής του, μια ταπείνωση που σημάδεψε βαθιά την ψυχή του.

Η αναγέννηση: η επιστροφή στην κορυφή
Η μοίρα, που τόσο βαριά χτύπησε τον πατριάρχη του ρεμπέτικου, του επιφύλαξε μια ακόμα άνοδο. Τη δεκαετία του 1960, με πρωτοβουλία του Βασίλη Τσιτσάνη, η Columbia κυκλοφόρησε παλιά και νέα τραγούδια του Μάρκου, ερμηνευμένα από μεγάλες φωνές όπως οι Μπιθικώτσης, Γκρέι και Διονυσίου. Η επιτυχία ήταν τόσο μεγάλη, που ο Βαμβακάρης έφτασε να κάνει ζωντανές εμφανίσεις ακόμα και σε μπουάτ της Πλάκας. Ο κόσμος τον αναγνώρισε ξανά, τον τίμησε, τον αποθέωσε.

Ωστόσο, η κλονισμένη υγεία του δεν του επέτρεψε να απολαύσει για πολύ αυτή την ύστατη δόξα. Σταδιακά περιόρισε τις εμφανίσεις του, μέχρι που τις σταμάτησε εντελώς στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Το τέλος: ο θάνατος ενός θρύλου και η συντέλεια του κόσμου
Ο Μάρκος Βαμβακάρης «έσβησε» μέσα στο σπίτι του στη Νίκαια στις 8 Φεβρουαρίου 1972, εξαιτίας νεφρικής ανεπάρκειας. Την επόμενη μέρα κηδεύτηκε στο Γ’ Νεκροταφείο της Κοκκινιάς.

Ο θάνατός του προκάλεσε μια λαϊκή θλίψη ασύλληπτων διαστάσεων. Ο Βασίλης Τσιτσάνης περιέγραψε με συγκλονιστικό τρόπο την αντίδραση του κόσμου: «Στο κέντρο του κυρ-Αποστόλη, στο Αιγάλεω, για λίγο σώπασαν όλοι. Ύστερα, το γκαρσόνι ξεκρέμασε από τον τοίχο μια παλιά φωτογραφία του Μάρκου… Την ακούμπησε με σέβας μπροστά από την ορχήστρα κι όλοι την κοίταζαν. “Ε, ρε Μάρκο, φιλαράκο”, είπε αυτός με το μπουζούκι. Και αμέσως όλοι έπιασαν τα όργανα κι άρχισαν να παίζουν τη “Φραγκοσυριανή” δυνατά, κλαμένα, παράφωνα, όμορφα – σα νάτανε το τελευταίο τραγούδι που παίζανε στη ζωή τους. Σα νάτανε, δηλαδή, η συντέλεια του κόσμου και τίποτε άλλο. Ήταν το πρώτο μνημόσυνο του Μάρκου…».

Μια διαχρονική κληρονομιά
Ο Μάρκος Βαμβακάρης δεν υπήρξε απλώς ένας μουσικός. Υπήρξε η ψυχή του ρεμπέτικου, ο δάσκαλος που ενέπνευσε γενιές. Η ζωή του, γεμάτη απότομες εναλλαγές, από το μεγαλείο στην εξαθλίωση και πάλι πίσω, αποτυπώνεται σε κάθε νότα του. Τα τραγούδια του, όπως η «Φραγκοσυριανή», ο «Κάβουρας» και το «Όλοι οι ρεμπέτες του ντουνιά», συνεχίζουν να ταξιδεύουν τον κόσμο.

Ενέπνευσε τηλεοπτικές σειρές, όπως το «Μινόρε της Αυγής», και εξακολουθεί να εμπνέει μουσικούς και ακροατές. Κάθε φορά που ακούμε τις πρώτες πενιές της «Φραγκοσυριανής», ονειρευόμαστε το ελληνικό καλοκαίρι, το ούζο δίπλα στη θάλασσα, τις νύχτες που η μουσική γίνεται η μόνη παρηγοριά.

Ο Μάρκος Βαμβακάρης έζησε δύσκολα, φτωχικά χρόνια, γνώρισε τη δόξα και την απόρριψη, την αγάπη και τον πόνο. Ωστόσο, η τέχνη του κατάφερε να υπερβεί όλες τις αντιξοότητες. Σήμερα, το όνομά του είναι συνώνυμο της ρεμπέτικης μουσικής. Η φήμη του είναι ευρέως γνωστή και το έργο του έχει εκτιμηθεί στο έπακρο. Γιατί ο Μάρκος Βαμβακάρης δεν ήταν απλώς ένας τραγουδιστής. Ήταν η ίδια η φωνή της Ελλάδας.